Zonder rituelen is de mens verloren in een zee van gelijkheid

(Door: Jan Bentz – Vertaling/bewerking: “Malpaso”)

In het boek ‘The Disappearance of Rituals’ beschrijft de Koreaans-Duitse filosoof Byun-Chul Han de geschiedenis van de destructie en het verdwijnen van maatschappij-stabiliserende rituelen en de catastrofale gevolgen daarvan voor onze moderne Westerse samenleving.

Hij ziet de verdwijning ervan niet als een ‘emancipatorisch proces’, zoals het vaak aangeduid wordt, maar als een degeneratie van cultuur en de samenleving. Hij geeft een diepgaande analyse van de betekenis en het belang van rituelen, niet alleen voor de Westerse wereld, maar ook voor de menselijke natuur. Geschreven in het kader van kritiek op ons huidige neoliberalisme valt hij ‘productie als dwang’ aan, het overheersende wereldbeeld dat alle aspecten van het menselijk leven bijna volledig onderworpen zouden moeten zijn aan ‘doelmatigheid’, van werk en productie.

Han ziet rituelen als ‘symbolische manieren om jezelf thuis te voelen in de wereld’. Ze transformeren ‘zijn-in-de-wereld als een thuis-zijn’. Rituelen zijn ‘symbolische praktijken, praktijken van samenbrengen, in de zin dat ze mensen samenbrengen en zo een soort gemeenschap creëren.’ Een overvloed aan gebieden in het menselijk bestaan is intussen vrij van rituelen, van iemands relatie tot de wereld, tot tijd, tot gemeenschap, tot het politieke vlak, tot de omgang met anderen en zelfs tot oorlog en pornografie. In alle dimensies is de afwezigheid van rituelen alleen nog maar een pure oppervlakkigheid die diepte, meditatie, reflectie en zingevende kracht mist, allemaal zo essentieel voor een betekenisvol écht menselijk leven. Met betrekking tot onze tijd zegt Han dat deze een solide structuur mist, ze is geen thuis,

maar een grillige stroom geworden. Uit elkaar gevallen in alleen een opeenvolging van allemaal losse stipjes; en raast zo van mensen weg. Terwijl geritualiseerde tijd – in context van religie of gemeenschap – ‘ons leven stabiliseert’.

Han schrijft dat alle gebieden van het leven een ‘product’ zijn geworden, veranderd in ‘waren’ of ‘dingen’ die geconsumeerd moeten worden. Niet alleen dingen worden geconsumeerd, maar ook emoties. ‘Je kunt dingen niet eindeloos consumeren, maar emoties wel’, zegt hij. ‘Zelfs waarden dienen tegenwoordig als dingen voor individuele consumptie.’ Ze worden handelswaar en worden uitgebuit voor winst in een neoliberale context. ‘Het neoliberalisme maakt vaak gebrúik van moraliteit’, waardoor goede bedoelingen en overtuigingen, hoe eervol óf misleidend ze ook zijn, worden omgezet in ‘kenmerken van moreel onderscheid’. Een duurzame levensstijl, ‘veganistische schoenen’ en al dat soort zaken dienen allemaal om het eigen ‘narcistisch zelfrespect’ te vergroten.

In tegenstelling tot de narcistische generatie van social media ziet Han rituelen als processen die de drang naar die consumptie juist afremmen en momenten van stilte bieden. In een samenleving ‘geregeerd door rituelen is er geen depressie. In zo’n samenleving gaat de ziel volledig op in rituele vormen; ze wordt zelfs geleegd.’ Han zegt dat onze samenleving elk gevoel voor theatraliteit heeft verloren en het theater heeft ingeruild voor een markt, waar men zich zélf blootgeeft en in het openbaar tentoonstelt; een haast pornografische tentoonstelling van iemands privéleven. Hij betoogt dat onze huidige samenleving wordt gekenmerkt door een uitwas aan grensoverschrijding en ‘het verliezen van het vermogen om iets af te sluiten’. Werkelijk álles moet een voorlopig karakter krijgen om zo nog beter geconsumeerd te kunnen worden. ‘Cultuur’ is ‘een vorm van afsluiting, men vindt daarin een identiteit. Cultuur is geen uitsluitende maar een omvattende identiteit. Zo geven rituelen ‘vorm aan belangrijke overgangen in het leven… op dezelfde manier als de seizoenen in de natuur dat doen. Het zijn vormen van afsluiting.’ Deze oproep tot structuur en orde wordt bijvoorbeeld belichaamd in het christendom: ‘De religie van het christendom is voor een groot deel verhalend. Feesten zoals Pasen, Pinksteren en Kerstmis zijn belangrijke verhalen, die betekenis en oriëntatie bieden.’

Rituelen zijn een spel, een spel dat de Westerse samenleving tegenwoordig vergeten is te spelen. Oorlog, een voorbeeld waar Han uitgebreid op ingaat, had ooit ook een spelkarakter, er was altijd een soort gevoel dat het ook ‘fair play’ moest zijn. De productiedwang vernietigde dat echter, moderne oorlogen zijn productiegevechten. Han vindt het idee van een ‘drone-oorlog’ een voorbeeld van de allerergste soort oorlog, zonder enige eer, met de dood als gevolg van een muisklik. Oorlog was een ‘ritueel gevecht’, maar tegenwoordig moet het ‘passen bij de productievormen’. Hij concludeert: De vorm van oorlog die alleen dood voortbrengt, staat lijnrecht tegenover oorlog als ritueel gevecht.

Han schrijft dat zijn werk beslist geen verlangen is om terug te keren naar alleen maar ‘rituelen’, maar het is toch wel erg verontrustend. Een terugkeer naar het zinloze ritueel is intussen aanwezig in onze moderne samenleving: allerlei soorten ‘coaches’, consulenten, buttons, kleurenvlaggen, ritualiseren van zeldzame diertjes en plantjes, panels en commissies en ‘bij de tijdse‘ religie. Praktijken die laten zien dat velen zich aangetrokken voelen tot vormen van ‘aanbidding’, die zich ontwikkelen tot het aanbidden van het materiële, volledig tot waren, producten of lifestyle opgenomen in het neoliberalisme. Het is verworden tot ‘afgod-aanbidding’ van mensen die alleen nog geloven in zichzelf en in hun lichaamscultus.

Bron:
europeanconservative.com
Door: Jan Bentz

Vertaald en bewerkt uit het Engels door:
“Malpaso”
(voor www.ejbron.wordpress.com)