Hommage aan Hans Jansen

(Door: Wim van Schaik)

Op 5 mei 2015 overleed arabist en PVV’er Hans Jansen. Jansen schreef 17 boeken over de islam en andere religies, werkte mee aan een Nederlandse vertaling van de Koran en schreef columns voor weblog GeenStijl. Aanvankelijk oordeelde hij mild over de islam, maar aan het begin van deze eeuw veranderde dat. Hij raakte bevriend met Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali en werd steeds kritischer. In 2008 adviseerde hij Geert Wilders bij diens anti-islamfilm “Fitna”. Twee jaar later was hij getuige in het proces tegen de PVV-leider, die verdacht werd van haat zaaien en discriminatie. Jansen nam het op voor Wilders. Hij verklaarde dat wat Wilders had gezegd ook werkelijk in islamitische teksten te vinden is. In juni 2011 werd Wilders vrijgesproken. Vanaf juli 2014 zat Jansen voor de PVV in het Europees Parlement.

Als hommage aan deze erudiete autoriteit op het gebied van de islam, een man met een snelle geest en een scherpe pen, volgt hieronder een passage uit zijn boek ‘De vreemdeling en de Bijbel’. ¹⁾ Een passage die nog steeds actueel is. Zo niet actueler dan ooit.

Bijbeluitleg is een vak voor acrobaten, maar je kunt natuurlijk ook gewoon doen. Alleen, gewoon doen bij teksten die qua tijd en plaats zo ver van ons verwijderd zijn, levert vaak rare naïeve misvattingen op. Dat heeft een duidelijke oorzaak. Het is echt nodig om bij Bijbelteksten ook te kijken naar wat de tekst kennelijk veronderstelt en impliceert. Helaas is daar tot op zekere hoogte meningsverschil over mogelijk, terwijl het voor de uitleg wel van groot belang is.

Net als moderne teksten bevatten oude teksten uit verre landen altijd onuitgesproken vooronderstellingen die in de ogen van degenen tot wie die tekst gericht is zo vanzelfsprekend zijn dat ze niet uitgesproken en neergeschreven hoefden te worden. Teksten vullen met wat iedereen al weet en waar iedereen het over eens is, maakt die teksten onleesbaar voor tijdgenoten van de schrijver. Maar voor ons, duizenden jaren later, is het nodig om die vooronderstellingen zo nauwkeurig mogelijk weer expliciet te maken.

Het zijn niet alleen de vooronderstellingen die in de tekst verborgen zijn die bij de uitleg meetellen. Ook speelt het een rol of een tekst ergens over rapporteert, of ergens toe oproept. Een oproep betekent dat hetgeen waartoe opgeroepen wordt, niet of niet voldoende aanwezig is. Een oproep tot naastenliefde of kuisheid betekent dat in de reële bestaande maatschappij van degene die die oproep doet, het aan naastenliefde en kuisheid ontbreekt.

Wanneer we met deze overweging in het achterhoofd kijken naar de vreemdeling in de bijbel, dan moeten we vaststellen dat de hedendaagse welwillende benadering van vreemdelingen de bijbel eigenlijk vreemd is. De bijbel rapporteert impliciet dat vreemdelingen er inderdaad ellendig aan toe zijn, en bevat passages die er toe oproepen de vreemdeling, zoals alle rechtelozen en hulpbehoevenden, terzijde te staan. De etymologie van het Nederlandse woord ‘el-lendig’ gaat overigens ook terug op elders-landig, wat wil zeggen dat het woord ‘ellendig’ de natuurlijke staat van een vreemdeling heel aardig aanduidt.

De moderne mensvriendelijke benadering van vreemdelingen steunt vooral op het slot van Mattheus 25, in het bijzonder het vers ‘Voor zoveel gij dit een van deze mijne minste broeders gedaan hebt, zo hebt ge dat mij gedaan.’ Het gaat dan om het voeden van wie honger heeft, te drinken geven aan wie dorstig is, en het herbergen van vreemdelingen. In werkelijkheid is de lijst nog wat langer, zie de grondtekst.

Maar zo’n oproep aan de gelovigen tot het herbergen van de vreemdeling is nog niet hetzelfde als een statuut dat de vreemdeling allerlei bijzondere rechten verleent. Het is uitsluitend een vermaning tot de hartelozen om iemand die het kennelijk per definitie moeilijk heeft, ter zijde te staan. Het impliceert nu juist de volslagen hulpeloosheid en rechteloosheid van de vreemdeling. Die rechteloosheid wordt impliciet als vanzelfsprekend en normaal beschouwd. Het systeem van regelgeving van een multiculturele samenleving waarin de migrant met behoud van de eigen wetten, godsdienstige gebruiken, zeden en identiteit toch dezelfde rechten ontvangt als de ingeborene, kan alleen met heel veel acrobatiek uit zo’n vermaning gedistilleerd worden.

In zo’n moderne multiculturele samenleving is een vermaning om de vreemdeling barmhartigheid te betonen ook eigenlijk zinloos geworden, omdat de vreemdeling, anders dan de zieke, de hongerige, de dorstige of de gevangene, in dat geval ook eigenlijk geen speciale hulp van de gelovigen meer nodig heeft. Indien de samenleving al dan niet stilzwijgend voorzien is van een multicultureel statuut ten behoeve van vreemdelingen, is een vreemdeling immers gelijkberechtigd, en dus ook, in dezelfde mate als de ingeborenen, gevoed, geherbergd, gezond en vrij.

De bijbel (Oude en Nieuwe Testament dan samengenomen) gaat er steeds als vanzelfsprekend van uit dat vreemdelingen niet dezelfde rechten hebben als de ingeborenen. De bijbel vraagt er niet om daar verandering in aan te brengen, wel om ook deze groep ellendige rechtelozen liefdevol tegemoet te treden. (Bijv. Deuteronomium 10:19.) Mattheus 25 bevat een oproep tot de gelovigen om (onder anderen) vreemdelingen te helpen, maar zo’n oproep betekent niet dat vreemdelingen wanneer ze de benodigde hulp hebben ontvangen niet langer vreemdeling zijn. Integendeel, de bijbel gaat er zonder veel verdere argumentatie van uit dat vreemdelingen, of ze nu wel of geen hulp krijgen, zich hebben te schikken en aan te passen.

De bijbel doet zelfs uitspraken waar Drs. Hans Janmaat, de in 2002 overleden leider van de vroegere xenofobe Centrumpartij, het van harte mee eens geweest zou zijn: ‘Ons erfdeel is tot de vreemdelingen gewend, onze huizen tot de uitlanders’; Klaagliederen 5:2. Sleutelen aan de vertaling kan natuurlijk altijd, maar de Hebreeuwse tekst is glashelder. Het Hebreeuwse werkwoord dat dit vers bevat, impliceert dat alles op zijn kop is komen te staan, en dat het zo niet hoort. In gewoon Nederlands betekent de tekst van Klaagliederen 5:2 dat we ‘ons erfgoed en onze huizen’ aan vreemdelingen zijn kwijtgeraakt, en dat dat tegen de maatschappelijke en goddelijke orde indruist.

De vier evangeliën bevatten geen verhalen die handelen over vreemdelingschap, behalve misschien het verhaal van de Barmhartige Samaritaan. Dit verhaal heeft niet de vreemdeling als thema, maar de vraag wie onze naaste is. Het verhaal gebruikt de figuur van een vreemdeling, in dit geval een naamloze Samaritaan, als voorbeeld van iemand die, om niet, aan een hulpeloos en naamloos slachtoffer van banditisme ‘barmhartigheid’ bewezen heeft. (Zie Lukas 10:37.)

De les van het verhaal is duidelijk. Het gedrag van deze vreemdeling strekt ons allen tot voorbeeld. Het gaat hier niet om het ter zijde staan van een vreemdeling die in benarde omstandigheden verkeert, maar om het omgekeerde. Het is een vreemdeling die zelf hulp verleent, aan iemand die dat nodig heeft. Als iemand met zo’n lage status dat al doet, hoeveel te meer dienen de gelovigen de rechtelozen dan wel niet te hulp te schieten.

Ook buiten de vier evangeliën bevat het Nieuwe Testament geen verhalen over vreemdelingschap en de maatschappelijke behandeling van vreemdelingen. Wel worden de vele verhalen die het Oude Testament daarover bevat min of meer bij de lezer bekend verondersteld. Eén voorbeeld: Abraham was vreemdeling, en de Israëlieten waren vreemdelingen in Egypte; Handelingen 7.

Het opvallendste verhaal over een vreemdeling in het Oude Testament is dat van Ruth, een Moabitische vrouw, de weduwe van een Israëliet. Ruth komt als vreemdeling te midden van de Israëlieten terecht. Daar heeft ze het niet makkelijk, totdat ze met een aanzienlijke dorpsnotabel weet te trouwen. Haar ‘vergunning tot voorlopig verblijf’ verwerft ze door zich volledig te onderwerpen aan de godsdienst van de Israëlieten: ‘uw God is mijn God’; Ruth 1:17. Daarmee zijn haar problemen nog lang niet opgelost, maar het verhaal eindigt ermee dat zij de overgrootmoeder van Koning David zal blijken te worden.

In het boek Ezra, de hoofdstukken 9 en 10, wordt geheel in tegenstelling tot de inhoud van het boek Ruth, verkondigd dat een huwelijk met een vreemdeling een groot kwaad is. Het kan haast niet anders of de auteur van Ezra 9 en 10 heeft het boek Ruth niet gekend. Nehemia gaat nog verder: hij vervloekt de gemengd gehuwden, slaat enigen van hen, en trekt hun de haren uit het hoofd (Nehemia 13:25). Dit is min of meer in overeenstemming met Exodus 34:11-17 en Deuteronomium 7:3, waar huwelijken met vreemdelingen streng verboden worden.

De auteur van het boek Ruth is mogelijk goed op de hoogte geweest van dit anti-vreemdelingenbeleid, misschien zelfs wel van de teksten waarin dit beleid verwoord wordt. Hij is het er niet mee eens geweest, en probeert door een verhaal over een verre overgrootmoeder van de prestigieuze Koning David het accent te verleggen van etniciteit naar religie en cultuur. Wanneer Ruth, hoewel ze etnisch vreemdelinge is, aan bepaalde religieuze en culturele eisen voldoet, is haar aanwezigheid niet langer verkeerd.

De eisen die de auteur van het boek Ruth aan Ruth stelt, gaan overigens veel verder dan de eisen die Geert Wilders aan de moslims in Nederland zou willen stellen. Geert Wilders eist slechts dat moslimse vreemdelingen in Nederland bepaalde agressieve en bloeddorstige passages uit de Koran tot dode letter verklaren, de auteur van het boek Ruth eist daarentegen dat Ruth zich religieus (lees: cultureel) met huid en haar aan haar nieuwe landgenoten aanpast. Er is niemand in het moderne Nederland die ten aanzien van de migranten zo ver gaat.

Een belangrijke groep vreemdelingen waarmee de Israëlieten in de Hebreeuwse bijbel te kampen hebben, zijn de naburige Filistijnen. Het is tussen de Filistijnen en de Israëlieten eigenlijk permanent oorlog. Het theologische motief in deze verhalen is desalniettemin niet zo bloeddorstig: wanneer de Israëlieten zich aan Gods wetten zullen houden, zullen ze niet door de Filistijnen verslagen en vernietigd worden. Het gaat steeds om preken in verhaalvorm die ertoe oproepen om het verbond tussen God en Israël niet te verbreken, te leven volgens de wetten van God, en geen vreemde goden te aanbidden. Vaak verliest de auteur zich halverwege in wat een verhaal over een strijd had moeten worden, in een preek die de noodzaak tot trouw aan de God van Israël benadrukt. Maar hoe dan ook, de Filistijnen komen er niet goed af.

Al voor onze jaartelling is het Oude Testament in het Grieks vertaald. Deze vertaling is volgens de overlevering rond 250 voor Christus in de Egyptische stad Alexandrië gemaakt. Hij staat bekend als de Septuaginta, meestal afgekort tot LXX, de Latijnse vorm van het cijfer 70, omdat er zeventig dan wel 72 geleerden aan zouden hebben meegewerkt die allen met precies dezelfde vertaling aankwamen. (Zoiets zou inderdaad een heel groot wonder zijn.) Hoe het ook zij, de Septuaginta is in ieder geval de Bijbeltekst geweest zoals die in de Hellenistische periode bekend was. Mogelijk is de LXX later dan het jaar 250 voor Christus gemaakt, maar dat is nu niet het punt waar het om gaat.

De makers van de LXX gebruiken waar de Hebreeuwse tekst van de bijbel over de Filistijnen spreekt, het woord allo-phuloi, de ‘anders-stammigen’. Dat komt wel heel dicht bij het hedendaagse woord allo-chtonen, ‘anders-landigen’. We mogen met een gerust hart aannemen dat de makers van de LXX dichter bij de Bijbeltekst stonden dan moderne lezers en uitleggers. Het ligt voor de hand dat de LXX-vertalers de achterliggende mentaliteit van het publiek waartoe de bijbelschrijvers zich in eerste instantie gericht hebben, beter kenden dan wij heden ten dage. En in die manier van tegen de wereld aankijken, komen de vreemdelingen, de allo-phylen, er niet best af.

Voortdurend keren deze vreemdelingen zich tegen God en zijn volk! Veel meer wordt er nauwelijks over hen meegedeeld, vandaar dat wetenschappelijke naspeuringen naar de Filistijnen bij gebrek aan historische aanwijzingen snel doodlopen. Na de periode van Koning David spelen de Filistijnen nauwelijks nog een rol als vijand van Israël. Het zijn dan de grootmachten van die tijd, de Assyriërs en de Egyptenaren, die deze rol hebben overgenomen. Een steeds groter wordende rol wordt er dan ook gespeeld door het bekende thema dat het vele kwaad dat al deze vreemdelingen Gods volk aandoen een straf van God is, die door God gewild is, vanwege de zonden die Gods volk heeft begaan.

Hoe je het ook keert of wendt, vreemdelingen zijn in de bijbel niet populair. Over mensen van andere ‘stam’ en met een andere godsdienst is de bijbel niet positief, zoals de verhalen over de Filistijnen illustreren, zeker wanneer je de LXX er naast legt. Ook wanneer de hoofdfiguren van het Oude Testament zelf vreemdeling zijn, koesteren ze geen enkele illusie over hun eigen positie. Ze weten dat ze tot slaaf gemaakt worden, onwelkom zijn, en het nagenoeg zonder rechten moeten stellen.

Maar de echte nekslag voor de ideologie van de multiculturele samenleving, en de wens om vreemdelingen hun eigen rechtssysteem, bijvoorbeeld de sharia, geheel of gedeeltelijk maar te laten, geeft natuurlijk Exodus 12:49. Daar lezen we: thora akhat yihye la-ezrakh we-la-geer, ‘enerlei wet zij er voor de ingeborene en voor de vreemdeling’. Dat komt dicht bij het ferme en glasheldere standpunt van Ahmed Marcouch, stadsdeelraadvoorzitter van Amsterdam-Slotervaart: iedereen in Nederland heeft de Nederlandse wet te respecteren, ongeacht zijn afkomst, zijn klederdracht, zijn theologie, zijn bloeddruk of zijn hobby’s.

¹⁾ Hans Jansen, De vreemdeling en de Bijbel, Amsterdam (Amsterdam University Press) 2007, pp. 15-21

Door:
Wim van Schaik
(voor www.ejbron.wordpress.com)